เราเรียกแม่ของเราว่า "คุณแม่"

ก็เพราะพวกเราเกิดมาในสมัยที่ปู่ย่าตายายยังมียศถาบรรดาศักดิ์ซึ่งเรียกกันง่ายๆ ว่า
เป็นพวก "ขุนนาง" ลูกหลานขุนนางทั้งหลายจะมีพี่เลี้ยง และพวกพี่เลี้ยงนี่เองที่สอนให้เราเรียก
คุณพ่อ คุณแม่ คุณลุง คุณป้า คุณอา คุณน้า ฯลฯ เพราะเขาจำเป็นที่จะต้องเรียกผู้เป็นนายอย่างยกย่องเช่นนั้น
และเรามักจะอยู่กับพี่เลี้ยงมากกว่าอยู่กับพ่อกับแม่ เราก็เลยติดปากเรียกตามพี่เลี้ยง ทั้งๆ ที่ท่านผู้เป็นพ่อเป็นแม่
และญาติผู้ใหญ่ของเราก็เรียกตัวของท่านเองว่า พ่อ แม่ ย่า ลุง ปู่ ฯลฯ เฉยๆ

ในสมัยนั้น เมื่อเราเป็นเด็ก ผู้ใหญ่จะแสดงความสนิทสนมเอ็นดูและเมตตาลูกหลาน และลูกหลานก็จะถูกอบรม
สั่งสอนให้ยกย่องเคารพและเชื่อฟังญาติผู้ใหญ่และผู้ที่สูงกว่าด้วย วัยวุฒิ คุณวุฒิ และชาติวุฒิ

คนรับใช้และพี่เลี้ยงสมัยก่อนโน้นมีแต่คนดีๆ ทั้งนั้น ต่อหน้าพ่อแม่ปู่ย่าตายายเราเขายกย่องทะนุถนอมเราอย่างไร
ลับหลังเขาก็ยังคงยกย่องทะนุถนอมเราอย่างนั้น ไม่เหมือนคนเลี้ยงเด็กสมัยนี้ ที่ต่อหน้าพ่อแม่ละก็ คุณหนูคะ คุณหนูขา
แต่พอลับหลัง บางคนใช้ขันตักน้ำบ้าง ด้ามไม้กวาดบ้าง เคาะหัว "คุณหนู" ก็มี

ชีวิตในวัยเด็กของเรานั้น ช่างอบอุ่นและสงบมีความสุขเสียจริง

คุณแม่ก็เหมือนกัน คุณแม่ชอบเล่าถึงชีวิตในวัยเด็กของคุณแม่อย่างมีความสุขเสมอ

คุณตา คือคุณพ่อของคุณแม่ชื่อ ขุนมหัตถกรรมประสิทธิ์ ชื่อจริงชื่อพัน สุอังควาทิน คุณยาย คือ คุณแม่ของ
คุณแม่ชื่อ ชุ่ม คุณแม่เป็นลูกสาวคนโต มีน้องสาว ชื่อพัฒน์ และน้องสาวร่วมบิดาซึ่งเกิดจากมารดาเลี้ยง ที่พวกเรา
เรียกกันว่า คุณยายมอญ อีกคนหนึ่งชื่อพันกิ่ง

ไม่แปลกสำหรับสมัยก่อน แต่ "แปลกแต่จริง" สำหรับสมัยนี้ คือ คุณยายใหญ่ กับคุณยายมอญ ภรรยาหลวง
และภรรยาน้อย ต่างก็ปรองดองกันเป็นอันดี แต่จะรักกันหรือเปล่านั้นสุดความสามารถของผู้เขียนที่จะรู้ได้
ที่รู้ก็คือว่า คุณพันกิ่ง หรือที่พวกเราเรียกว่า น้ากิ่ง นั้นก็ยกย่องนับถือคุณแม่ไม่น้อย เรียกคุณแม่ว่า คุณพี่ และหมั่นไปมา
หาสู่เสมอๆ พบหน้าหลานทีไรก็ควักสตางค์แจกทีนั้น

พี่ๆ อุตส่าห์ค้นตำรับสืบสกุลมาให้ยาวเหยียด จะไม่เขียนถึงเสียเลยเดี๋ยวพี่ก็จะหมดกำลังใจ
ฉะนั้น ถ้าท่านอ่านแล้วไม่สนุก เพราะไม่รู้เรื่องรู้ราวด้วย ก็ขออภัยด้วยเถิด

ขอเริ่มตั้งแต่คุณทวด คือคุณพ่อคุณแม่ของคุณตา หรือคุณปู่คุณย่าของคุณแม่
คุณทวดผู้ชายชื่อ พระเสนาะดุริยางค์ ชื่อจริงพัก สุอังควาทิน คุณทวดผู้หญิงชื่อ พร้อม ท่านทั้งสองมีบุตรธิดา
ด้วยกัน 5 คน คือ
คนที่ 1 - พระสำอางค์ดนตรี (พลบ สุอังควาทิน)
พวกเราเรียกท่านว่า คุณตาพระสำอางค์ ท่านมีลูก 3 คน คือ คุณน้าผิน คุณน้าแผ้ว (คุณน้าผู้หญิงทั้งสองนี้ก็ใจดี
เจอหลานเข้า จะต้องให้เงินเสมอเหมือนกัน) แล้วก็ ร.อ.ประภาส ที่เราเรียก น้าภาส และคุณน้าผินนั้น ได้สมรส
กับคุณอาของผู้เขียน คือคุณอาเทพ หรือหลวงอนุมาณเมธานี ซึ่งเป็นน้องแท้ๆ ของคุณพ่อด้วย
คนที่ 2 - หม่อมพลับ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา
พวกเราเรียกท่านว่า คุณยายพลับ ท่านเป็นหม่อมของหม่อมเจ้าเล็ก สนิทวงศ์ ท่านมีบุตรี 2 คน
คือ ม.ร.ว.หญิงใหญ่ วสุธาร
และ ม.ร.ว.หญิงปลื้มจิตร วสุธาร
คุณยายพลับ และคุณน้าหญิงใหญ่ เสียตั้งแต่ผู้เขียนยังไม่เกิด หรืออาจจะเกิดแล้วแต่ยังเล็กอยู่มาก
ข้อนี้ก็ลืมถามพี่ๆ ไป แต่ที่รู้ก็คือว่า ผู้เขียนไม่รู้รายละเอียดเกี่ยวกับท่านเลย แต่คุณน้าปลื้ม คือหม่อมราชวงศ์ปลื้มจิตร
นั้น นับว่าท่านเป็นญาติผู้ใหญ่ที่ผู้เขียนคุ้นเคยไม่น้อย เพราะเคยได้ไปเล่นกับพี่ๆ น้องๆ ลูกของท่านที่บ้านนางเลิ้งบ่อยๆ
และท่านก็เหมือนญาติผู้ใหญ่ ทั้งหลายนั่นแหละ คือรักและเอ็นดูหลานๆ ไปทีไรเป็นต้องเรียกขนมมาเลี้ยง
จนอิ่มหมีพีมันทีนั้น
คนที่ 3 - ก็คือคุณตาของผู้เขียน ขุนมหัตถกรรมประสิทธิ์
คนที่ 4 - หม่อมเพิ่ม ภาณุมาศ ณ อยุธยา มีบุตรี 2 คน คือ ม.ร.ว. สะไบ และ ม.ร.ว. สภังค์
ม.ร.ว. สะไบ กลายมาเป็นมารดาเลี้ยงของผู้เขียน ทำให้ผู้เขียนซึ่งเป็นลูกคนเล็กของพ่อแม่ ได้มีน้องชายเพิ่มมาอีก 3 คน
คนที่ 5 - หม่อมผาด ภาณุมาศ ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้า โกสิต ภาณุมาศ
คุณยายผาด มีบุตรธิดา 7 คนด้วยกัน คือ ม.ร.ว.หญิง อินทิรา ม.ร.ว. เรวัตร์ ม.ร.ว.หญิง สุมน ม.ร.ว.โกศัล และ
พล.ต.ต. ม.ร.ว. นิตย์ ม.ร.ว. แป และ ม.ร.ว. สำเภา

เฮอ...ลำดับญาติเสียเหนื่อย นี่ขนาดลำดับลงมาถึงอันดับเดียวกับคุณแม่เท่านั้นนะ ถ้าจะลำดับลงไปถึงลูกหลานเหลน
ของคุณแม่ด้วยละก็ เห็นจะต้องจัดทำตำรับสืบสกุลมาต่างหากอีกเล่มหนึ่งละ

แต่อย่างไรก็ตาม คงจะเลี่ยงไม่ลำดับลูกหลานที่เป็นสายตรงของคุณแม่หาได้ไม่ ฉะนั้น จึงจำต้องกราบขออภัยคุณน้าๆ
และขอโทษพี่ๆ น้องๆ อื่นๆ ไว้ ณ ที่นี้ด้วย

ยังหรอก จะยังไม่ลำดับในตอนนี้ ท่านผู้ที่พากเพียรอ่านมาถึงแค่นี้จะได้พักสมองเสียบ้างตอนนี้ขอคุยเรื่อง
คุณแม่ของเราต่อไปก่อนดีกว่า

พื้นภูมิของคุณตาคุณยาย คือคุณพ่อคุณแม่ของคุณแม่นั้นอยู่ทางฝั่งธนบุรี คุณแม่เกิดเมื่อวันที่ 16 กันยายน พ.ศ. 2432
ซึ่งตรงกับวันจันทร์ เดือน 10 ปีฉลู และสิ้นบุญ (ความจริงกรรม เพราะการมีชีวิตอยู่ของคนเรานั้น ถือว่าเป็นกรรมจริง ๆ)
เมื่อวันอังคารที่ 11 ตุลาคม พ.ศ. 2520
รวมอายุได้กี่ปี กี่วันนั้น เชิญท่านบวกลบดูเองเทอญ

เพิ่งมานึกขึ้นมาได้ตอนนี้เองว่า คนเกิดวันจันทร์นั้น การตั้งชื่อตามวิชาโหราศาสตร์เขามีเคล็ดอยู่ว่าจะต้องไม่มีสระ
แต่คุณแม่ชื่อ พิศ ซึ่งไม่ถูกต้องตามหลักโหราศาสตร์ ถ้าหากว่าคุณตาจะให้คุณแม่ชื่อ พศ เสียละก็
คุณแม่จะมีอายุยืนกว่านี้ก็ได้

คุณแม่เล่าให้พวกเราฟังเสมอว่า คุณตาเลี้ยงลูกอย่างทันสมัยมาก คือสมัยนั้นเขาไม่ค่อยนิยมให้ลูกผู้หญิงไปเรียนหนังสือ
ที่โรงเรียนกัน แต่เพราะคุณตามีความคิดผิดคนอื่น และประกอบกับเป็นความเคราะห์ดีของคุณแม่ผสมกัน ในตอนนั้น
จึงมีการตั้งโรงเรียนสอนเด็กหญิงขึ้นที่จังหวัดธนบุรี เรียกว่า โรงเรียนวังหลัง ซึ่งก็คือ โรงเรียนวัฒนาวิทยาลัย
เดี๋ยวนี้ และมีแหม่มโคล์ เป็นครูใหญ่

คุณตาพาคุณแม่ไปฝากเป็นนักเรียนประจำกินนอนที่โรงเรียนตั้งแต่คุณแม่อายุเพิ่งจะได้ 7 ขวบ เท่านั้นเอง

คุณแม่บอกว่า คุณยายถึงกับร้องไห้สงสารลูก โถ ก็เพิ่งจะเจ็ดขวบเท่านั้นเอง แถมยังเป็นผู้หญิงเสียด้วย จะต้องห่างพ่อแม
่ไปกินนอนเข้าระเบียบ อยู่กับใครก็ไม่รู้ พี่เลี้ยงก็ไปคอยดูแลประคบประหงมไม่ได้

เราฟังแล้วรู้สึกครึ้มและชื่นชมพิลึก แม่ของเราแสนจะทันสมัยอ่านพูดภาษาฝรั่งเป็นมาตั้งแต่เมื่อแปดสิบปีก่อนโน้นนั่นแน่ะ

คุณแม่เรียนอยู่ที่โรงเรียนวังหลังจนกระทั่งอายุได้สิบห้าหย่อนกำลังเรียนอยู่ชั้นมัธยมปีที่ 4 สมเด็จพระพันปีหลวง
ในรัชกาลที่ 6 ซึ่งขณะนั้น ทรงดำรงพระยศสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า-
เจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5)ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ไปศึกษาที่ประเทศญี่ปุ่น

ด้วยเหตุนี้ คุณแม่จึงเป็นผู้หญิงไทยรุ่นแรกที่ได้ไปเรียนที่ญี่ปุ่น พร้อมกับนักเรียนหญิงรุ่นราวคราวเดียวกันอีก 3 ท่าน คือ
คุณหญิงภรตราชา (ขจร อิศรเสนา) คุณนวล และคุณหลี

ส่วนนักเรียนชายที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ไปด้วยพร้อมกันอีกกลุ่มหนึ่งนั้นก็มี 4 ท่านเช่นกัน คือ หม่อมเจ้า
พงศ์ภูวนารถพระยาเทวาธิราช (ม.ล. แปด มาลากุล) พระยานรเทพปรีดา (เจริญ สวัสดิ์ชูโต)
และหลวงประภาศโกศัยวิทย์ (เสริม ภูมิรัตน)ซึ่งแต่ละท่านในขณะนั้นยังไม่ได้มียศถาบรรดาศักดิ์อะไรทั้งสิ้น
ต่างก็กำลังเป็นหนุ่มเหน้ากันเต็มตัว และท่านสุดท้ายนั้นก็คือ คุณพ่อ ของพวกเรานั่นเอง

คุณแม่กับคุณพ่อ ไปพบและรักกันที่ญี่ปุ่น เก๋หยอกใคร

สุภาพบุรุษหนุ่มทั้งสี่ท่านนั้น เพิ่งสำเร็จการศึกษาจากโรงเรียนราชวิทยาลัย และรับราชการสนองพระเดชพระคุณ
ในตำแหน่งมหาดเล็กของสมเด็จพระยุพราช เจ้าฟ้าวชิราวุธ คือในหลวงรัชกาลที่ 6 นั่นเอง

คุณแม่เล่าว่า

หรูไหมล่ะ สำนวนของคุณพ่อของเรา

คุณแม่ไปเรียนเย็บปักถักร้อย วาดเขียน และดนตรีบ้างเล็กน้อยที่เมืองญี่ปุ่น สำเร็จการศึกษาเมื่ออายุ 19 จึงกลับมา
และเข้าเป็นครูสอนการฝีมือที่โรงเรียนราชินี ปากคลองตลาดซึ่งขณะนั้น หม่อมเจ้าหญิงพิจิตรจิราภา เทวกุล
ทรงเป็นอาจารย์ใหญ่

หม่อมเจ้าหญิงพิจิตรจิราภา ซึ่งในสมัยนั้นทุกคนเรียกท่านว่า "ท่านอาจารย์" นั้นทรงเคยเรียนโรงเรียนวังหลังมาด้วยกัน
กับคุณแม่แต่ทรงเป็น "รุ่นพี่" และทรงมีพระเมตตากรุณาต่อคุณแม่เสมอมาจนกระทั้งสิ้นชีพตักษัย
พระคุณของพระองค์ท่านนั้นมากล้นหาที่เปรียบมิได้

ฝีมือปักไหม หรือที่เรียกกันว่า ปักสะดึงแบบซ้อนฝีเข็ม ของคุณแม่นั้นยอดเยี่ยมจริงๆ จำได้ว่าคุณแม่ปักรูปนกยูง
แววหางและขนของนกยูงตัวนั้นเหลือบสีแพรวพราวราวกับของจริงซึ่งทางโรงเรียนราชินีเคยใส่กรอบไว้จนกระทั้ง
เก่าซีด และเนื้อแพรที่ปักกินตัวขาดปรุจึงได้ปลดออก

นอกจากนั้นแล้ว คุณแม่ยังสอนนักเรียนหัดกายบริหารด้วยจังหวะเสียงออแกน และยังสอนวาดเขียนอีกด้วย
แม้ในระยะหลังๆเมื่อคุณแม่ยังมีการติดต่อด้านสังคมอยู่บ้างนั้น ดอกไม้ที่คุณแม่ชอบเขียนคือดอกพุทธรักษา
ซึ่งผู้เขียนจำได้ว่าเคยนั่งเฝ้ามองคุณแม่ลงสีกลีบและแต้มสีแดงๆ แสดๆ ลงไปจนผู้เขียนตกใจกลัวมันจะเลอะ
กลับกลายเป็นรูปดอกพุทธรักษาที่มองดูเหมือนดอกไม้จริงๆ

สี่ปีเต็มที่ศึกษาอยู่เมืองญี่ปุ่น ทำให้คุณแม่หลงเสน่ห์ชาวเมืองอาทิตย์อุทัยมิใช่น้อย เดินก้าวสั้นๆ แต่เร็ว
จนกระทังแม้เมื่อคุณแม่อายุตั้งเจ็ดแปดสิบแล้ว คุณแม่ก็ยังเดินเร็วจนลูกต้องวิ่งตาม คุณแม่เพิ่งจะมาช้าลง
เมื่อไม่กี่ปีก่อนที่จะเสียนี่เอง

ในเรื่องภาษาญี่ปุ่นนั้น คุณแม่ไม่เคยลืมเลย หมั่นพูด หมั่นค้นหว้า และคบหากับคนญี่ปุ่นอยู่เสมอ และเมื่อมีโรงเรียน
สอนภาษาญี่ปุ่นขึ้นที่ท่าช้างวังหลวง คุณแม่ก็จัดการให้ลูกๆ เข้าเรียนเกือบจะทุกคน นอกจากพี่สาวคนรองลงมา
จากพี่สาวใหญ่ซึ่งขณะนั้นแต่งงานแล้วและไปอยู่กับพี่เขยซึ่งเป็นกงสุลพาณิชที่ฮ่องกงเท่านั้นที่ไม่ได้เรียน
ตัวผู้เขียนเองนั้น รู้จักคนนิจิวะ (สวัสดี) คมบังวะ (สายัณห์สวัสดิ์) โอฮาโย โกไท ชมัทซึ (อรุณสวัสดิ์)
โอยาซึ มินาไซ (ราตรีสวัสดิ์ ขอลาไปนอน)และขอข้าวขอน้ำ เป็นมาตั้งแต่เล็กๆ เพราะเป็นลูกคนเล็ก
คุณแม่ไปไหนก็หนีบเอาไปด้วยเสมอ

แม้เมื่อคุณแม่เจ็บ ก่อนหน้าที่จะเสียเพียงไม่กี่วัน คุณแม่ก็ยังพูดภาษาญี่ปุ่นอยู่

คุณแม่พูดภาษาญี่ปุ่นจนกระทั่งคนญี่ปุ่นเองถามว่า

เมื่อประมาณปี พ.ศ.๒๔๘๐ เมื่อท่านอาจารย์หม่อมเจ้าหญิงพิจิตรจิราภา เสด็จไปประชุมองค์การกาชาดที่ประเทศญี่ปุ่น
คุณแม่ก็ได้ตามเสด็จด้วยเพื่อทำหน้าที่ล่าม

คุณแม่สอนหนังสืออยู่ที่โรงเรียนราชินีได้ประมาณสามปีกว่า ก็ได้แต่งงานกับคุณพ่อ

คุณแม่เล่าว่า แม้เมื่อมีพี่แดงแล้ว คุณแม่ก็ยังคงไปสอนหนังสืออยู่และเอาพี่แดงไปโรงเรียนด้วย โดยมีคนเลี้ยงตามไปเลี้ยง
ที่ต้องเอาพี่แดงไปด้วยนั้นก็เพราะสมัยนั้นแม่ต้องให้นมลูกเอง ไม่ได้กินนมวัวนมผงอย่างสมัยนี้ จนกระทั่งคุณแม่ตั้งท้อง
พี่น้อยคือพี่สาวคนรองจากพี่แดง และเกิดหกล้ม พี่น้อยเลยคลอดก่อนกำหนดคืออยู่ในท้องเพียงเจ็ดเดือนเท่านั้น
คุณแม่ก็เลยต้องลาออกจากโรงเรียน เพื่อคอยเฝ้าดูแลประคบประหงมพี่น้อย